Open Access (OA) – czyli otwarty dostęp, to idea zapewniająca bezpłatny, powszechny i nieograniczony dostęp online do naukowych i edukacyjnych zasobów wiedzy, takich jak publikacje, wyniki badań czy materiały dydaktyczne, wspierana przez Komisję Europejską i instytucje międzynarodowe oraz stanowiąca istotny element współczesnej komunikacji naukowej.
Otwarty dostęp umożliwia swobodne korzystanie z treści – ich czytanie, pobieranie, kopiowanie, drukowanie, rozpowszechnianie, indeksowanie i linkowanie – przy zachowaniu zasad prawa autorskiego i właściwego cytowania, opierając się na założeniu, że wyniki badań, zwłaszcza finansowanych ze środków publicznych, powinny być dostępne dla wszystkich.
W modelu tym wykorzystywane są m.in.:
repozytoria naukowe,
czasopisma open access,
platformy e-learningowe i e-laboratoria,
blogi naukowe i serwisy eksperckie.
Geneza i kontekst
Ruch Open Access, rozwijany od lat 90. XX wieku, dąży do stworzenia modelu komunikacji naukowej opartego na swobodnym, pozbawionym barier finansowych i technicznych dostępie do wiedzy, stanowiąc odpowiedź na ograniczenia wynikające z komercjalizacji wyników badań, często finansowanych ze środków publicznych.
OA a Otwarta Nauka
Otwarty dostęp jest częścią szerszego zjawiska, jakim jest otwarta nauka (Open Science), obejmująca również:
otwarte dane badawcze (Open Data),
otwarte zasoby edukacyjne (OER),
wolne oprogramowanie,
ideę wolnej kultury.
Celem tych inicjatyw jest zwiększenie przejrzystości badań, dostępności wiedzy oraz współpracy naukowej na skalę globalną.
Dokument reguluje zasady gromadzenia, udostępniania i archiwizacji dorobku naukowego, w tym publikacji, danych badawczych i rozpraw doktorskich. Wspiera rozwój otwartej nauki i zwiększenie widoczności wyników badań prowadzonych na uczelni.
Plan S – to międzynarodowa inicjatywa zakładająca, że wszystkie publikacje powstałe w wyniku badań finansowanych ze środków publicznych powinny być natychmiast dostępne w otwartym dostępie. Określa wymagania dotyczące licencji, modeli publikowania i praw autorskich.
Strategia Koalicji S na lata 2026-2030[aktualizacja 12.11.2025] – wyznacza kierunki dalszego rozwoju otwartego dostępu, w tym reformę systemu publikowania naukowego i zwiększenie przejrzystości badań. Kładzie nacisk na zrównoważone modele finansowania OA oraz rozwój otwartej infrastruktury naukowej.
c) Polityka Narodowego Centrum Nauki (NCN)
Istotnym elementem krajowego systemu Open Access jest polityka Narodowego Centrum Nauki:
„Polityka NCN dotycząca otwartego dostępu do publikacji”(Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 38/2020 Dyrektora Narodowego Centrum Nauki w sprawie ustalenia Polityki Narodowego Centrum Nauki Dotyczącej Otwartego Dostępu Do Publikacji z dnia 2705-2020) – dokument określa zasady publikowania wyników badań finansowanych ze środków publicznych, obejmujących m.in.: artykuły w recenzowanych czasopismach, materiały konferencyjne, dane badawcze. Polityka wskazuje dopuszczalne ścieżki publikacyjne zgodne z Planem S, reguluje kwestie licencji, praw autorskich oraz kwalifikowalności kosztów publikacji.
Zarządzenie Dyrektora NCN nr 39/2025 (26.06.2025) – polityka otwartego dostępu do publikacji powstałych w projektach, stażach, stypendiach, działaniach naukowych i komponentach badawczych. Obowiązuje dla konkursów NCN ogłaszanych od września 2025 roku. Pismo Dyrektora NCN z 26.06.2025 r. – rozszerzające nowe zasady na projekty trwające.
